Triode Dick's Page
Ceasar II
...Een nieuwe oude keizer...
deel 1
update: 23-11-2009

 

De Keizer is dood...eh, afgetreden, lang leve de Keizer...

Eindelijk, na 6 jaar heeft de oude Ceasar een waardige opvolger gekregen in de vorm van Ceasar II. De eerste Ceasar stond aan de basis van de latere Big C, Attilla en natuurlijk de Little C(easar). Maar zelfs de laatste is inmiddels naar een niveau geëvolueerd dat de oude keizer en ook de Big C voorbij is gestreefd.

Waarom Ceasar II? Ik heb toch al de superdeluxe Attilla, met z’n volzilver gewikkelde uitgangstransformatoren, of de stevige Goliath, met de 211 eindbuis en joekels van Tango X10 UGT’s. En de al genoemde Little C, die misschien klein is vergeleken met de grote single ended jongens, maar veel groter klinkt dan zijn naam suggereert. Het is in alles een ‘echte’ single ended 300B versterker.

Het werd hoog tijd om me weer eens met een echte klassieke 300B versterker bezig te houden. Geen dubbel vermogende opgevoerde XLS buizenbak, gewoon 8, 9 simpele wattjes, maar wel van de allerhoogste kwaliteit... Ceasar II is dus beslist geen budget versterker. Er is een speciale trafoset voor ontwikkeld, en verder zijn er alleen maar supermooie, wel met aandacht voor de goede verkrijgbaarheid, onderdelen gebruikt. voor de UX4 buishouder gaan we op zoek de beste eindbuis. Een echt Cost No Object project.

 

CNO…pfff, weg er mee…

Cost No Object gezever... Nou, zul je denken: dat gaat dus aan mijn deur voorbij, weer zo’n duur k**ng, onhaalbaar voor m’n hobbyknip... Maar bedenk even dat we wel met een zelfbouwhobby bezig zijn. Een cost no object project, wat niks meer of minder betekend dat de hand niet op de knip werd gehouden om de versterker naar wens te krijgen, is in de zelfbouw is nog steeds iets totaal anders dan dezelfde kreet bij een kant en klare fabrieksversterker... Voor het geld wat nodig is om de CII te bouwen heb je in de winkel nog steeds niet meer dan een 'middle off the road' versterker, om maar even met engelse uitdrukkingen te blijven strooien. CII is uiteraard kostbaarder om te bouwen dan een Little C, maar onbetaalbaar zal het nooit worden.

 

CII 300B spin off?

Ceasar II heeft nog aardig wat veroorzaakt. Gaandeweg het bouw/luister/tweakproces werd het idee opgevat om weer eens met een nieuwe 300B test te beginnen. Het is al weer eventjes geleden dat ik me daar druk voor maakte en toen was het aantal hedendaags geproduceerde 300B buizen bij lange na niet wat het inmiddels is. Om kort te zijn: het is inmiddels uitgegroeid naar een echte Grote 300B Eindbuistest. Er zijn momenteel 12 verschillende merken en types in huis, mede dank zij de prettige medewerking van verschillende toeleveranciers. Onder andere de laatste 300B meshplate van Emission Labs, een vreselijk mooie buis, de exclusieve EAT, uiteraard de Western Electric, zonder wie geen enkel 300B onderzoek compleet zou zijn. Verder onder andere de bekende JJ, Electro Harmonics, Full Music, Shuguang triodes. Er wordt uiteraard niet alleen op de Ceasar II versterker getest, zou het wel heel beperkt en eenzijdig maken. Nee, er zijn maar liefst een viertal versterkers voor in huis/nog in aanbouw. Met verschillende drivers, biasmethodes, uitgangstransformatoren enz. Het onderzoek loopt momenteel al bijna een jaar, is nu goed op de rit, maar nog lang niet klaar. Ofwel, het is inmiddels dus al compleet uit de hand gelopen... maar niet minder boeiend. Mocht je nog een buis missen in het rijtje? Ik ontvang een paartje kandidaten met open armen. Hoe meer zielen....eh... 300B's, hoe meer vreugd en gewicht het deze monstertest geeft. Wat ik er verder al over kwijt kan: echt slechte exemplaren ben ik nog niet tegengekomen. Met de meest betaalbare 300B is het al goed leven. Er steken er wel een paar lekker bovenuit.... En de al dan niet speciaal voor deze gelegenheid uitgedachte nieuwe versterkers zie je binnen afzienbare tijd ook nog op deze site verschijnen. Eentje ervan wordt in de komende Elektor Audio Zelfbouw Special gepubliceerd (wat ik gehoord heb komt die in december 2008 uit).

 

Eerst nieuwe uitgangstrafo uitdenken....

De uitgangstransformator blijkt de grootste uitdaging. De wens is een amorfe kern UGT die zowel bij 20 Hz optimaal presteert als bij de hogere frequenties. De eerste twee prototypes zijn verre van verkeerd, klinken verfijnd en meten ook goed. Maar 20 Hz op vol vermogen zit er (nog) niet in. Tot 40 Hz gaat het meestal wel goed met single ended uitgangstrafo’s, dan begint de DC verzadiging zijn tol te eisen en de vervorming toe te nemen. Als er dan bij 20 Hz nog eenderde of de helft van het maximale vermogen wordt gehaald zijn we vaak al blij. Dat maakt de UGT op zich niet beroerd, maar zou daar niet een verklaring kunnen zitten van het vaak wat minder strakke laag in de laagste oktaven? Een kern van amorfe materiaal is daar nog weer extra in het nadeel omdat het veel sneller in de verzadiging gaat. Vandaar de al grotere kernen die je bij amorfe trafo's ziet vergeleken met een band of EI kern. Een gewone band of EI silicium ijzer kern is domweg minder gevoelig voor dit fenomeen. Na het tweede exemplaar, met een aangepast wikkelrecept, waar klankmatig al weinig op aan te merken valt, maar nog steeds die allerlaagste frequenties nog niet zijn wat we voor ogen hebben, wordt er overgeschakeld op een verdubbeling van de toch al niet kleine kern. Dat geeft wel een zwaar joekel van een UGT, maar het ziet er meteen hoopgevender uit. Er wordt veel met de dikte van de luchtspleet gevarieerd om verzadiging en bandbreedte te bestuderen. Het wikkelschema wordt nog eens verder bijgeslepen en ja, bij trafo nummer nummer 8 is het raak. Een sublieme laagweergave en mooie eigenschappen voor de hoge frequenties. Hoewel ook wel weer blijkt dat je niks voor niks krijgt en het -3 dB punt in het hoog enkele tientallen kHz in heeft moeten leveren. Weer de 'kleine' kern rond 100 kHz zit, moet de fysiek grotere broer het met ongeveer 60 kHz doen. Wat nog steeds zeer acceptabel is. Maar het doel: een gebalanceerd presteren over het gehele gehoorgebied is geslaagd. De vervormingcijfers zijn nu de laagste van alle geteste trafo’s. De trafo’s die, uiteraard naast het wassende aantal prototypes, ter vergelijk steeds meededen op de meetbank waren amorfe types uit de vorige generatie, een grote bandkern en een drietal fameuze Tango’s, uit de oude 'made by Hirata' serie.

Na trafo 8 worden er nog een paar afwijkende dingen geprobeerd maar beter wordt het niet meer. Uit dit arbeidsintensieve onderzoek zijn in ieder geval drie trafo’s over gebleven die de oude amorfe serie beduidend verbeteren. De beste is wel groot en zwaar geworden (Voor de duidelijkheid: op de bovenstaande foto's is de 'kleine' UGT nog op de versterker gebouwd. Alleen op de foto met de gloeiende Full Music buis zie je de grotere uiteindelijke uitvoering). Het resultaat is een 300B versterker met meer controle en druk in het laag met de voordelen die we al kennen van amorfekern trafo's.

De versterkerschakeling…

Eén van mijn mooiste ontdekkingen op buisgebied van het afgelopen jaar is wel de Russische 6N30P. Het blijkt niet voor niets dat bijvoorbeeld Audio Research en Conrad Johnson deze buis gebruikt in hun beste versterkers. In een Mu-stage gebruikt is er een grote spanningzwaai te halen, met een prettige lage vervorming en een lage uitgangsimpedantie. Dat stuurt een buis als de 300B krachtig aan zonder enig last te hebben van bandbreedtebeperking die door de Millercapaciteit wordt veroorzaakt.

De driverschakeling is verder niet zo veel verschillend met die uit de Attilla of Goliath versterkers, die verschillen door het gebruik van de klassieke 27 triode, een andere persoonlijke favoriet. De Little Ceasar krijgt de 6N30Pbuis ook nog in plaats van de nu gebruikte 5687, een buis die op zich prima is, maar in vergelijk met de 6N30P minder transparant en levendig is, wat zich vooral in het middengebied en sprankeling in het hoog laat beluisteren. Zo trekken de verschillende versterkers zich steeds weer verder op aan nieuwe ontwikkelingen van hun broers.

De voeding van de Ceasar II gaat weer een stapje verder. Als er strak diep laag moet kunnen worden weergegeven moet de voeding daar geen begrenzende factor in zijn. De voedingtransformator is ook een special, gewikkeld op een bandkern. De smoorspoel is uiteraard compromisarm ook met amorfekern uitgerust. De beide Black Gate WKZ dubbel condensatoren mogen de afvlakking en buffering verzorgen. De ene helft van de 47 uF BG zit voor de choke, de andere helft zorgt voor de ontkoppeling van de drivertrap. Daartussen zit de 100 + 100 uF WKZ met beide delen parallel geschakeld. Dit alles levert een superieure stabiele voeding op.

Luisteren en voicen…

Na een paar dagen continu op spanning, nodig om de Black Gate voeding een beetje op toeren te laten komen, mag de Ceasar II op het audiorek. De eerste indruk is niet slecht, helemaal niet. Laat ‘m maar een weekje lekker spelen. De versterker heeft een fris karakter, waarvan ik hoop dat het nog een beetje beter in balans komt met het midden en laag. De laagweergave is om door een ringetje te halen. Als mensen vertellen dat een single ended versterker geen diep en strakke laagweergave heeft, ik heb ze ook wel horen modderen, hebben ze die ervaring opgedaan met een niet ideaal exemplaar van deze soort. Het laag is ronduit schitterend. Nooit boemerig of uitsmerend.

Twee weken later…

Dat was beslist geen moeilijke tijd, maar ik had wel wat puntjes die beter moeten. De oorspronkelijke Auricaps gingen er uit voor de weliswaar veel kostbaardere maar ook wat vriendelijker Audio Note koperfolie papier in olie koppel condensatoren. De Auricap is hier minder op zijn plek. Gecombineerd met een vriendelijker rondere 27 of ECC99 buis gaat het perfect maar hier werd het allemaal een beetje te puntig. In ieder geval in mijn combinatie van apparatuur en luidsprekers. Nou, dat was precies wat de dokter voorschreef. Het midden kreeg meer body door het iets meer ronde karakter en het hoog kreeg net meer zijde in de weergave. Niet te vergelijk overigens met de karaktertrekken van de Jensen aluminium pio’s van 15 jaar geleden. Die wisten het geluid echt te modificeren en een eigen karakter op te dringen. Dat kon net zo goed compleet mis gaan als zegenend zijn. De huidige koperfolie c’s zijn daarmee niet meer te vergelijken en bijna perfecte dingen. Maar ja, vier van die dingen in deze versterker betekend zo weer 160 euro lichter in de knip… Maar het experiment is er mee geslaagd. Later ontdekte ik de Russische olie condensatoren, die heel veel van de klasse van de AN in zich hebben. Dat is een perfect alternatief voor de kostbare koperfolies voor een fractie van de aanschafprijs. De bedoeling is overigens om nog een omschakelbare condensatortest te doen die ook leuk is voor vergelijkingen die door bezoekers beoordeeld kunnen worden…

Nog veel later...

Inmiddels speelt de Ceasar II al weer ruim anderhalf jaar in een ongewijzigde opstelling.

Wordt snel vervolgd...