Broer Ceasar en het "kleine" vermogen…

Tot nu was de Ceasar mijn mooiste versterker die ik maakte. Ook een veelvuldig nagebouwde versterker. In de audiopers lees je nog wel eens dat je minstens een 95 dB/m speaker nodig hebt voor dit soort single ended versterkers, maar dat is (headbangers uitgezonderd) grootse flauwekul. Negen stabiele Watts maken meer geluidsdruk dan menigeen die dat nooit zelf heeft ondervonden, ooit zal verwachten.

Ook lees ik nog veel te vaak dat single ended versterkers geen of slecht laag weer geven. Zucht…weer zo'n idioot die een klok heeft horen luiden. Die zou je toch een flinke klap met de klepel op zijn hersenpan geven. Man, denk ik dan, probeer het nou toch eens eerst zelf, voor je die onzin de wereld in schrijft.
Dat gold vroeger misschien, toen de UGT's nog beneden de maat waren en onder 100Hz snel in verzadiging gingen. Die tijd hebben wel al lang achter ons geladen. Een moderne goed ontwikkelde uitgangstrafo heeft geen probleem met lage frequenties. Kernmateriaal is veel beter geworden en er zijn betere wikkelmethodes. Mijn eerste UGT's voor een single ended versterker waren destijds inderdaad meer dan matig in de lage frequenties. Maar de Ceasar en ook de OB300BA bijvoorbeeld lopen bij vol vermogen van ruim onder de 20 Hz tot ongeveer 100 KHz. Zonder tegenkoppeling. Helemaal Super Audio CD gereed dus… Wie vertelde dat single ended ouderwets is?

Een 300B triode op steroïden…

Maar toch hebben niet al onze medehobbyisten luidsprekers die zich makkelijk aan laten sturen door deze in absoluut vermogen niet echt grote versterkers. Komen soms, kort gezegd, gewoon wat puf te kort om ten alle tijde lekker te kunnen genieten. Dan kun je terugvallen op een forsere push pull versterker. Niks mis mee. Maar..... tja, dat single ended..... dat magische, dat is toch net niet helemaal te vatten met een pp versterker. Als je het een keer gehoord hebt....
Is daar niet wat aan te doen? Ja, dat kan. Er zijn best mogelijkheden om een single ended bak te maken die wat meer in huis heeft. Een mogelijkheid is een flinke zendbuis te nemen. Daar ben ik dit moment ook mee bezig. Dat wordt de "Goliath". Maar dat soort versterkers hebben in ieder geval één flinke drempel: de voedingspanning. Rond de duizend Volt en hoger. Getver... Dat moet ook anders kunnen. Door bijvoorbeeld twee 300B's parallel schakelen. Twee keer zo veel stroom naar de luidspreker geeft immers dubbel vermogen. Maar, parallel schakelen gaat toch ten koste van de kwaliteit. Het wringt altijd een beetje. Het kan, maar het blijft in mijn oren een compromis. En dit moest geen project met zulke compromis worden. Er zijn echter ook triodes, 300B achtigen, die wel een behoorlijk hogere anodedissipatie kunnen verwerken. En laat ik er nou al ruim een jaar eentje thuis hebben. Eén waar ik heel graag naar luister. Eén van mijn triode referenties. En die staat eigelijk met twee vingers in zijn neus te werken. Het is de KR300BXL van KR Enterprice. De XL staat duidelijk voor eXtra Large. De anode is voorzien van extra veel koeloppervlak. Ik gebruikte hem tot nu op 85mA met 400V over de buis. En dat is heel zuinig voor deze mooie buis, die een veel hogere dissipatie aan kan 65 Watt tegen 40 Watt voor een reguliere 300B.

Wat hier aan vooraf ging...

Bijna een jaar geleden kwam ik in Veldhoven op de VAD show een opvallend gekleed man tegen. Een wat zurig norsig man: Ricardo Kron. Hij vertelde dat hij wel blij was met mijn goede ervaringen met zijn KR300BXL eindtriode, maar dat ik ze ook niet optimaal gebruikte, net als andere recensenten die zijn buizen een beoordeling gaven. En meestal op te lage spanning of nog erger, met veel te weinig stroom door de buis. Ook ik was te zuinig. En dan kan deze buis nooit laten horen wat zijn werkelijke potentie is.
Uiteraard vond ik het best handig van hem dat hij door deze stelling zijn triodes sneller naar vervanging zou laten opbranden. Maar hij garandeerde me dat door het absurde hoog opgevoerde vacuüm in zijn glaskolfjes, de levensduur niks te lijden zou hebben aan het hoger opstoken van de KR's. Integendeel, ze gingen langer mee dan welke andere triode op de markt. En wie ben ik om dat betwijfelen? Ik inspecteer het liever door jaren met z'n buisjes naar muziek te luisteren…. Hij vertelde nog het één en ander, over zijn versterkers en zijn andere buizen. Maar al met al vond ik het eigelijk maar een zuurpruim. Weliswaar een een die bijzonder mooie buizen produceert, maar die zich onbegrepen voeld. Niet iemand die ik elke week graag op de koffie wil.....

In een stroomversnelling....

Maar toch gaf de Ricardo mij stof tot nadenken. Mmm, ik zou natuurlijk een versterker speciaal om deze XLS kunnen bouwen. Ik merkte wel dat hoe hoger de anodestroom van de KR300BXLS, en dus anodedissipatie, des te mooier, losser, transparanter, krachtiger deze kleine reus wordt. Maar Ceasar heeft ook zijn grens. Er is gewoon meer voor nodig om deze triodes het naar de zin te maken.
Daar is wel het één en ander voor nodig. Dikke vette voedingstrafo's, UGT's die de stroom en vermogen aankunnen. Alleen de mooiste componenten gebruiken. Een telefoontje naar Wil Blaauw van AE in Schagen was genoeg om de voeding in te vullen. Wil zou een heel speciale voedingstrafo's maken. Erg grote voedingstrafo's, capaciteitsarm gewikkeld. Volgens s'mans zeggen, het beste wat hij maken kan. Brom en trilarm. Op een manier gewikkeld dat alleen 50 Hz doorgang vind. Hogere frequenties, dus ook lichtnet rommel, krijgen geen visum. De Amorfe UGT's werden op maat voor de KR triode gemaakt, met de juiste wikkelverhouding en een draaddikte dat de hogere stroom makkelijk kon leiden. Een paar weken later werd het spul worden afgeleverd.

Nu nog een telefoontje naar Cor Dekker van Eurogram, de importeur van onder andere KR, die mij de eindbuizen voor de grote eindbuizentest beschikbaar stelde. Als ik die terug moest sturen zou het hele Big C project in het water vallen. Cor zag dat in, en wilde niet achterblijven bij de andere mensen die medewerking toezegden aan het Big C gebeuren. De buizen zouden permanent in dienst blijven van TD… Een woord van dank is daarom hier op zijn plaats. Zonder deze mensen zou ik een versterker als Big C niet kunnen bouwen. Maar ook geen Ceasar, geen OB300BA en vul maar in…. De General zou waarschijnlijk de laatste zijn die in die klasse. Dan zou de hele Triode Dick site een armoedige aanblik hebben. Met 2, 3 versterkertjes. Veel gefröbel, veel gezwets en verder… niks… Door de toeschietelijkheid van verschillende toeleveranciers kan ik bijna ieder idee uit werken tot de versterker die in mijn gedachte spookt.
En natuurlijk ook dank aan mijn broer die altijd maar weer voor mooie koperen chassis zorgde als ik weer eens door een lichtflits getroffen werd. Vlak voor zijn overstap van ambachtsman naar kantoorbaan heeft hij mijn kopervoorraad nog aangevuld met hapklare stukken, zodat ik jaren vooruit kan. En zelfs in de laatste week bij zijn vorige werkgever maakte hij nog de chassis voor de Goliath. Daar was een 2 mm chassisplaat te dun voor. En ieder die ik hier niet noem: mijn waardering is er niet minder om….

Nou, waar wachten we nog op?…

Langzaam druppelden de delen binnen. Nu de samenbouw en de hoop dat het inderdaad de versterker zou worden wat de bedoeling was. Ondanks de goede voorbereiding toch altijd een vraag. De opbouw is niet zoveel anders als de Ceasar. De voedingstrafo's zijn een stuk groter, en er was daardoor geen ruimte om de smoorspoelen plat te leggen. Rechtop dus. Daar kan ik nadien wel kapjes voor laten maken. Het was een beetje woekeren met de ruimte, maar al met al is het een mooi opgeruimde bak geworden. Mooi overzichtelijk. Voor het monteren van enkele papier in olie condensatoren heb ik een Marine truc gebruikt. Daar zetten ze alles aan boord vast met klittenband. Ja, dat spul wat ook in kleding wordt gebruikt, maar dan steviger. Aan beide helften zit een zelfklevende laag. Een erg taaie laag. Ik vond het in de bouwmarkt. Toen ik daar de c's mee vastzette in de kast, hield ik de mogelijkheid ze in een wip weer te demonteren en kan ik makkelijk bij de andere componenten. Wat voor mij een absolute must is. Hoe moet ik de versterker tweaken en servicen als ik niet bij de schakeling kan omdat alle c's vastgelijmd zijn? Dit was het ei van Columbus. Als het stormen doorstaat op een Marineschip is het voor het vastzetten van de pio's in mijn versterker helemaal geen probleem.

De aangever voor de afmaker…

De drivertrap zou uiteraard mijn favoriet, de mu-stage, blijven. Met één van de mooiste driver die ik ken: de 227. En met mijn laatste ontdekking voor de penthode: de D3a. Al uitgebreidt getest op de Ceasar. Maar om de Big C helemaal uit te buiten wilde ik een grotere spanningzwaai kunnen maken. Sinds mijn meetlab is verrijkt met een digitale scoop/ FFT analyzer was ik al bezig meer uit deze formidabel versterkertrap te halen. Ik haalde al een veel grotere spanningzwaai bij een mooie lage vervorming. De mu-stage heb ik helemaal op de KR300BXLS geoptimaliseerd. Het ging zo goed dat de Ceasar en General ook een vergelijkbare upgrade kregen. De OB300BA is nu ook aangepast. En allen lieten het duidelijk zien en horen. Dit was een hele mooie opwaardering. Op gevoel kun je best een mooie trap bouwen, maar heb je de hulp van mooi meetgereedschap, dan ga je veel verder. Waar ik het voorheen goed genoeg vond als ik een mooie ruime sinus op de scoop vaststelde, ga ik nu echt veel verder. Mijn meetapparaten laten zien dat er meer onder handbereik ligt. En de digiscope/analyzer is mijn monitor daarbij. Meten is zeker niet altijd weten in de audio. Maar gebruik je je meetapparaten met beleid en als ondersteuning, dan kun je meer halen dan mogelijk leek. Ook metingen van de luchtspleetvariatie in de UGT laat duidelijk zien wat optimaal is. Ik noem hier zo maar wat dingen. Erg boeiend allemaal. Maar het belangrijkste was wel dat de versterker er beter van werd. Ik durf nu gerust te stellen dat Big C mijn meest vooruitstrevende project tot nu toe is. Het is een allrounder die heel veel aan kan. Ook moeilijke speakers. Ik heb hem al op verschillende systemen beluisterd. De grens wordt meestal niet door Big C gelegd. En dat was het uitgangspunt ook toen ik bedacht dit te gaan maken.

Big C by night...

De blauwige gloed komt van de kwikgevulde 83's.

 

 

 

 

 

 

 

Het schema van de versterker kun je eventueel alvast bekijken.

Big C deel 1	Beschrijving (deze pagina)
Big C deel 2	Beschrijving (vervolg)
Big C deel 3	Beschrijving (vervolg)
Big C deel 4	Foto's van de bouw
Big C deel 5	Foto's van de bouw (vervolg)
Schema 1	Versterker schakeling
Schema 2	Voedingschakeling
Metingen	Metingen aan de versterker