Triode Dick's Page
Cleo 6
De nieuwe voorversterker
Update:12-8-2006

Cleo 6, een simpeler broertje van de Cleo V?

In ieder geval was het uitgangspunt een 'simpeler' te bouwen versie van de vijf te maken, opgebouwd met onderdelen die min of meer normaal te vinden zijn. Het moet een apparaat worden wat betrouwbaar en voorspelbaar na te bouwen is, zonder al te veel concessies te hoeven doen aan de geluidskwaliteit . Daar zijn wat wijzigingen voor nodig. De Ba en AZ1 zijn de laatste jaren steeds slechter te vinden en de prijzen gaan door het plafond. Daarbij zie ik veel te veel niet gegarandeerde en ongeteste AZ1 buisjes te koop staan die zo uit een oude radio getrokken lijken te zijn. De kans op het kopen van opgebrande rommel is enorm. Kijk er mee uit. Vertrouw niet op een (gebruikte) buizen aanbieder zonder fatsoenlijke buistester. Redenen genoeg om uit te kijken naar andere mogelijkheden. Een vervanger voor de AZ1 is niet zo'n punt, ik had de kleine kwaliteitsreus, de 6X4 al ontdekt in de PhonoDude preamp. Die zijn nog volop te koop voor nette prijzen. Echte NOS kwaliteit. Ze gaan lang mee en geven meteen ook een mooie slow start na het omhalen van de netschakelaar. Deze buisjes zijn door veel fabrikanten gemaakt, in zowel de USA als in Europa, en dan vooral in Engeland. Dat geeft weer de mogelijkheid om lekker te tweaken. Net als bij de oude AZ1 zijn er ook hier gehoormatige verschillen tussen de buisjes. De Tungsol wordt legendarische kwaliteiten toegedicht, ik moet zeggen dat dit buisje in mijn oren ook erg hoog scoort, maar er zijn er meer. De GEC is prachtig, de Mullard, Haltron, Sylvania… allemaal geven ze net weer een ander geluid. Probeer het zelf en bepaal je favoriet. Maar vergeet niet dat anders niet persé beter of slechter hoeft te zijn. Ook met het ‘minste’ 6X4 buisje is er nog prima te leven.

Ba exit… wat? nog een held de deur uit?

De Ba is een ander punt, een buis die fantastisch goed kan klinken, daar vind je zo geen gelijke van. De ECC99 misschien? Een mooie buis, krachtig maar met een zijdeachtig karakter, mmm, bij langer luisteren toch wat gladjes en braafjes. Het karakter van de ECC99 moet ergens anders in de lijn gecompenseerd worden een steviger brutalere buis. 6SN7, de klassieker dan? Best mooi, maar geen buis die de Ba laat blozen. Het is wat ruwer, minder transparant, minder... minder... volgende kandidaat... Hé, zou de 6SN7 in samenwerking met de ECC99?... Ja, dat gaat heel goed, de combinatie lijkt sterker dan de buisjes op zich, wat in de geïntegreerde Bill versterker zo goed uit de verf komt. De ECC82? Njet, ECC83? Veel te veel gain en te slap in deze applicatie. ECC88, zou kunnen... Ik ben wel een beetje genezen van mijn '88 fobie', maar ik kijk hier toch liever naar andere mogelijkheden. De gain van de ECC88 is ook aan de hoge kant voor deze applicatie. De sterke 5687, die lijkt gemaakt te zijn voor Cleo 6! Nee, ook deze niet. De 5687 is inderdaad beresterk maar heeft een sterk eigen, nog wat lompere, nog meer ruwe bolster, blanke pit voordracht dan de net al afgeschoten 6SN7. Een 5687 kan me op de lange duur gaan irriteren. Zo kunnen we nog wel een tijdje doorgaan, maar mijn oog was al gevallen op een Rus, de door sommige fabrikanten als supertriode betiteld: de 6N30P, soms ook 6H30 betitelt, maar de door de Russen gebruikte Cyrillische ‘H’ staat in onze westerse taal voor een ‘N’. Zou dat misschien een echt goede vervanger voor de Ba kunnen zijn? Dat is dus niet zo moeilijk uit te vinden. Ik heb al lange tijd een paar van deze buisjes op de plank liggen. Als je puur op het uiterlijke vertoon uit gaat is het een vergelijk tussen de 'beauty en de nerd'. De 6N30 is een stoer buisjes, maar puur op uiterlijk vertoon gemeten valt ‘ie naast een SIF Ba triode totaal weg. Maar we gaan toch niet voor de pronk? Och, mocht het toevallig zo uitkomen, is het toch mooi meegenomen als het oog meteen ook gestreeld wordt... Maar andersom, als het mooiste buisje alleen maar mooi staat te zijn en verder als shit klinkt, is de lol van korte duur. Daar hoef je geen versterker voor te bouwen. Zet Miss Tube op een plankje, sluit de gloeidraden aan via een lichtnetadapter en klaar. Mag de nerd de muziek gaan versterken...

Perestrojka na een wat ingehouden glasnost....

Ik kreeg steeds meer zin om de Rus eens in te zetten. Maar ja, moet ik eerst een complete versterker bouwen om het uit te proberen? Cleo V is zo'n beetje compromisloos gebouwd, Dubbel mono, Black Gate WKZ, amorfe chokes... Als er dan een testopzetje wordt gemaakt met budget componenten wordt, waar luisteren we dan naar? Dan wordt het een vergelijking die weinig zal vertellen over de buis zelf. We gaan de 6N30 buis dus in de bestaande Cleo V inbouwen. De laagbufferbuis, de ECC88 gaat er uit om plaats te maken voor de 6N30. De schakeling kan zo relatief simpel worden omgezet. En zo heeft de Cleo V, schijnbaar onveranderd, een maand of vijf in het audiorek gestaan. Vrienden die in die tijd op bezoek zijn geweest heb ik, heel sneaky, niks verteld. Alleen dat er aan een nieuwe voorversterker gedacht wordt. 'Nou, als je deze kwaliteit met een simpeler buisje wilt halen?...', 'Och', zei ik dan, 'we zullen het wel zien...', zei ik dan schijnheilig... En ik moet bekennen dat het geluid me zelf ook blij verrast. Het is niet zo dat de Ba even verslagen wordt, als je puur op geluid af gaat. De 6N30 heeft echter andere ijzers in het vuur. De eerste wordt onmiddellijk duidelijk: de versterker is veel stiller. Wat zeg ik: razend stil….ssssttt….hoor eens, nee, niks te horen….. De Ba is de gevoelige diva die met handschoenen aangepakt moet worden. De gainaanpassing op de eindbakken moet echt kloppen. Een te hoge versterking van de eindversterker versterkt meteen de nadelen van de Ba mee: de ruis en microfonie. De overdreven gevoeligheid voor instraling en dus brom vergeten we even. Pas je de versterkingen van de voor en eindversterker goed op elkaar aan, heb je in de praktijk geen last van de nukkigheden van de Ba, maar ideaal is anders. Met de 6N30 op de Cleo V krijg ik een voortrap die zo stil is dat zich bijna met een solid state ontwerp laat vergelijken. De muziek komt uit een inktzwarte achtergrond. Naast de stille werking laat het geluid zelf ook verrekte weinig ruimte voor kritiek. De 6N30 buis heeft een karakter van vlees en bloed, veel kracht, met name het laag is diep en doortekent, maar ook zo subtiel. Stemmen worden echt plastisch in de ruimte gezet… en zo kan ik nog wel even doorgaan. Het blijft naar meer smaken. Maestro muziek! Veel muziek!

Simpeler en niet minder, zelfs beter?

Ja, daar lijkt het wel op. De complete schakeling wordt minder complex door het wegvallen van de stroombronvoeding van de Ba. De 6N30 neemt genoegen met slechts een spanningregelaar. De buis trekt wel wat meer stroom met 0,9 ampère, maar dat is goed te doen met een LM317 of een 7806 regelaar.
Verder bestaan de wijzigingen eigenlijk alleen uit andere waardes voor de bootsweerstand en kathodeweerstand. De 6N30 krijgt een hogere anodestroom dan de Ba. Maar ik gebruik de buis ver van zijn maximale 20 mA, waar anderen mee schermen. Het is met deze buis eigenlijk niet anders dan bij andere voorbuisjes. Ga tegen de maximale dissipatie van de buis aanzitten en het geluid lijkt aan power te winnen, maar is dat wel zo? Is het wel nodig om voorbuisjes zo op hun tenen te laten lopen? Zelf vind ik van niet, in mijn oren wint het geluid aan rust en gemak als de buisjes niet op de tenen wordt getrapt. Ook bij de 6N30 zit het ‘sweetpoint’ rond 8 á 9 mA. Meer anodestroom geeft me naast een beduidend hetere glaskolf geen beter geluid. Ja maar, meer anodestroom geeft toch minder vervorming? Daar blijkt weinig van. Cleo met de 6N30 als spanningversterkende buis heeft juist erg goede vervormingcijfers en een uitstekende uitsturingreserve. Bij 1% THD+n (De totale vervorming plus ruis) komt er maar liefst 117 volt in 100 kOhm uit de versterker. Bij 1 volt uitgangspanning vinden we een THD+n die onder 0,01% blijft en bijna geheel bestaat uit de eerste harmonische, totaal onschadelijk dus. Wat me bijzonder plezier doet is dat de voeding zo mooi schoon is. De 100 Hz resten van de gelijkgerichte spanning vallen in de ruisvloer op pakweg -100 dB. De 50 Hz piek (meestal veroorzaakt door instraling van voedingtrafo’s op gevoelige buisjes of andere elektronica) die met de Ba zo nadrukkelijk uit het spectrum stak ligt nu op -76 dB, gerelateerd aan een uitsturing van 1 volt. Dan is het niet zo vreemd meer dat er geen brom of ruis meer te horen is in deze nieuwe Cleo opzet.

We gaan verder in deel 2...